ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਰਾਗ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਰਬਾਬ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਅੰਗ 351 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਰਤਨ ਆਖਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਗ 832 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲੇ ਗੀਤ ਕੂੜੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਅੰਗ 849 'ਤੇ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਗ ਉਦੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਬਦ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇ।

ਇਸੇ ਲਈ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਸਿੱਖ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਤਕਨੀਕੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਨ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਹਾਉ ਵਾਂਗ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਤੁਕ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚੋਂ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।[EoS][Src]

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਰਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਰਤੀਬ ਦਿੱਤੀ। ਮੌਜੂਦਾ 1,430 ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਅੰਗ 14 ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਤੋਂ ਅੰਗ 1352 ਦੇ ਜੈਜਾਵੰਤੀ ਤੱਕ 31 ਰਾਗ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇੱਕ ਥਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ 30 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰਤੀਬ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਂ 31 ਗਿਣਦਾ ਹੈ। ਜੈਜਾਵੰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਫ਼ਰਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹੀ ਹੋਵੇ।

ਸਿਰਲੇਖ ਵਿੱਚ ਘਰ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪਦ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਗਾਇਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਰਾਗ ਦਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਭਾਵ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਤ ਵਿਚਲੀ ਰਾਗਮਾਲਾ 84 ਰਾਗ ਗਿਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪਾਵਨ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 31 ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ।[EoS][DB][EoS][Web]

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਰਬਾਬੀ ਰੱਖੇ, ਜੋ ਜੱਦੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਨ। ਰਾਇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਜੀ ਨੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਰਬਾਬੀ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਤੱਕ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਮ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਜ਼ ਸਰੰਦੇ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਢਾਡੀ, ਜੋ ਛੋਟੇ ਢੱਡ ਅਤੇ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਗਾਉਂਦੇ।

ਅੱਜ ਰਾਗੀ ਜਥੇ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮਾਂ ਵਾਲੇ ਦੋ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰੰਪਰਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੀਰਤਨ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਚੌਂਕੀਆਂ ਦੱਸਦੀ ਹੈ: ਪਹੁ ਫੁੱਟਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ, ਦਿਨ ਚੜ੍ਹੇ ਬਿਲਾਵਲ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਵੇਲੇ ਸੋਦਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕਲਿਆਣ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਤੜਕੇ ਤੋਂ ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।[EoS]