ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਪੜਾਅ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ 1699 ਤੱਕ ਨਵਾਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ ਜਲ ਪੀਂਦਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਹੁੰਦੇ ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਸਥਾਨਕ ਆਗੂ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ ਜਲ। ਇਸ ਨੂੰ ਚਰਨ ਪਾਹੁਲ ਜਾਂ ਚਰਨਾਮ੍ਰਿਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਵਾਰ 1 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

1699 ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਯਾਨੀ ਦੋ-ਧਾਰੇ ਖੰਡੇ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਾਨ ਵਾਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਿੱਖ ਅੱਗੇ ਆਏ। ਉਹ ਸਨ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜੋ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਲੋਹੇ ਦੇ ਬਾਟੇ ਵਿੱਚ ਖੰਡੇ ਨਾਲ ਜਲ ਹਿਲਾਇਆ। ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਨੇ, ਜਾਂ ਕੁਝ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਜੀ ਨੇ, ਪਤਾਸੇ ਪਾਏ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ।[EoS][EoS][EoS]

ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਇਸ ਰਸਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਪੰਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਸਮ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ਸਿੱਖ ਤਾਬਿਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼, ਧਰਮ ਜਾਂ ਜਾਤ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਮਰਦ ਜਾਂ ਔਰਤ, ਜੇ ਸਮਝ ਰੱਖਣ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਕੇਸ ਧੋ ਕੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਰਬ ਲੋਹ ਦੇ ਬਾਟੇ ਦੁਆਲੇ ਬੈਠ ਕੇ ਪੰਜੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ, ਦਸ ਸਵੱਯੇ, ਬੇਨਤੀ ਚੌਪਈ ਅਤੇ ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਵਾਲਾ ਬੁੱਕ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ਵਾਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਵਾਰ ਨੇਤਰਾਂ 'ਤੇ ਅਤੇ ਪੰਜ ਵਾਰ ਕੇਸਾਂ 'ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਫ਼ਤਿਹ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਬਾਟੇ ਵਿੱਚੋਂ ਛਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਥਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵੰਡ ਕੇ ਛਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਜਾਤ ਦੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਹੈ।[Src][EoS]

ਇਹ ਕਕਾਰ ਹਨ ਕੇਸ (ਅਣਕੱਟੇ ਵਾਲ), ਕੰਘਾ, ਕੜਾ (ਸਰਬ ਲੋਹ ਦਾ ਕੜਾ), ਕਿਰਪਾਨ (ਤਲਵਾਰ) ਅਤੇ ਕਛਹਿਰਾ (ਛੋਟਾ ਅੰਦਰਲਾ ਵਸਤਰ)। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਅਰਥ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਕੇਸ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਤਪੱਸਵੀ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੰਘਾ ਸਫ਼ਾਈ ਦਾ, ਕੜਾ ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਸਾਂਝ ਦਾ, ਕਿਰਪਾਨ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਦਲੇਰੀ ਦਾ, ਅਤੇ ਕਛਹਿਰਾ ਸਵੈ-ਕਾਬੂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਇੰਦਰਾਜ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਅਰਥ ਮਗਰੋਂ ਥੋਪੇ ਗਏ ਹਨ। ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਖ਼ੁਦ ਅਰਥ ਦੱਸੇ ਬਿਨਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਕਾਰ ਗਿਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ, ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਮਰਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਕੌਰ ਨਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।[EoS][Src][EoS]

ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਚਾਰ ਕੁਰਹਿਤਾਂ ਦੱਸਦੀ ਹੈ: ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ, ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੋਹਿਆ ਮਾਸ (ਕੁੱਠਾ) ਖਾਣਾ, ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਰੀਰਕ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਤਮਾਕੂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ। ਜੋ ਕੋਈ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਕੁਰਹਿਤ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗ ਕੇ ਮੁੜ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।[Src]