ਗੁਰਮਤਾ

ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਮਤਾ, ਯਾਨੀ ਸਲਾਹ ਜਾਂ ਫ਼ੈਸਲੇ, ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਮੁੱਢ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਐਲਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ, ਉੱਥੇ ਗੁਰੂ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ।

ਇਹੀ ਇੰਦਰਾਜ ਦੋ ਮੌਕਿਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਇੱਛਾ ਮੰਨੀ: 1705 ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਖ਼ਾਲੀ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਚਮਕੌਰ ਛੱਡ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿਣਾ। ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਰੀਤ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਰੂਪ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।[EoS]

ਸਿੱਖ ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। 1783 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆਏ ਜਾਰਜ ਫ਼ੋਰਸਟਰ ਨੇ ਅਤੇ 1805 ਵਿੱਚ ਜੌਨ ਮੈਲਕਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਛੱਡੇ। ਹਾਜ਼ਰ ਹਰ ਕੋਈ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਪਾਬੰਦ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਿਰ ਦਾ ਪੱਖ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਦੌਰ ਦੇ ਅਹਿਮ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ 1726 ਵਿੱਚ ਤੈਅ ਹੋਈ ਟਾਕਰੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ, 1745 ਦੀ ਮੁੜ-ਜਥੇਬੰਦੀ ਅਤੇ 1748 ਵਿੱਚ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।[EoS][EoS]

ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਘੇਰਾ ਸੀਮਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ 'ਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੇ ਹੋਣ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਦਵੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਪੰਥ ਦਾ ਢਾਂਚਾ। ਆਮ ਧਾਰਮਿਕ, ਵਿੱਦਿਅਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਵਾਲ ਸਾਧਾਰਨ ਫ਼ੈਸਲੇ ਰਾਹੀਂ ਨਜਿੱਠੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮਰਯਾਦਾ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਥ ਦੀ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਮੁਖੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦਾ ਇਕੱਠ ਹੀ ਪਾਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।[Src]

ਗੁਰਮਤਾ ਕਿਸੇ ਇਕੱਠ ਦਾ ਮਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਅੱਜ ਕਿਸੇ ਤਖ਼ਤ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਆਦੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਜਾਰੀ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਦੂਜੇ ਤਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਨਾਮਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਪਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।[EoS][EoS]