ਲੰਗਰ

ਇਹ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਖ਼ੈਰਾਤਖ਼ਾਨਾ ਜਾਂ ਜਨਤਕ ਰਸੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਕੇਂਦਰ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਰਸੋਈਆਂ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਸਿੱਖ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਮੁੱਢ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਖੇਤੀ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ।

ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਗ 967 'ਤੇ ਰਾਇ ਬਲਵੰਡ ਜੀ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਕੇ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤਾਏ ਭੋਜਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੰਗਰ ਛਕਣ। ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੇਰੀ ਸਮੇਂ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਸਾਖੀ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[EoS][Src]

ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਮਕਸਦ ਦੱਸਦੀ ਹੈ: ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਊਚ-ਨੀਚ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਮਿਟਾਉਣਾ। ਪਿਛੋਕੜ, ਰੰਗ, ਜਾਤ ਜਾਂ ਧਰਮ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਣਾ। ਸਿੱਖ ਧਨ, ਰਸਦ ਅਤੇ ਪਕਾਉਣ, ਵਰਤਾਉਣ ਤੇ ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਛੋਟੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੰਗਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਦੇਗ ਤੇਗ਼ ਵਾਕੰਸ਼ ਦੇਗ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ: ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਛਕਾਉਣਾ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲੰਗਰਾਂ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੇ ਲੰਗਰ ਦੇ ਮਿਆਰ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਤੁਕ ਭੁੱਖੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਗੋਲਕ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਸਿੱਕੇ ਉੱਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇਗ ਤੇਗ਼ ਫ਼ਤਹਿ ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।[Src][EoS]

ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਹੀ, ਜਦੋਂ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਜਥੇ ਜੋ ਵੀ ਮਿਲਦਾ, ਪੰਗਤ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਛਕਦੇ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸਨ, ਲੰਗਰਾਂ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ। ਅੱਜ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੰਗਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸੰਗਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।[EoS]