ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ

ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਾਰਾ ਜਾਂ ਸਮੁੱਚਾ। ਇੱਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਮੁੱਚੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਕੱਠ ਹੈ ਜੋ ਕੌਮ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਸੇਧ ਲਈ ਜੁੜਦਾ ਸੀ।[EoS]

ਇਹ ਰੀਤ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪਨਪੀ, ਜਦੋਂ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੇ ਸਿੱਖ ਜਥੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ 'ਤੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਜਾਣਿਆ ਇਕੱਠ ਦੀਵਾਲੀ 1723 ਨੂੰ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਤੱਤ ਖ਼ਾਲਸੇ ਅਤੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਮਿਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।

ਬਾਅਦ ਦੇ ਇਕੱਠਾਂ ਨੇ 1726 ਵਿੱਚ ਵਾਂ ਦੇ ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟਾਕਰੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ, ਅਤੇ 1733 ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਉਹ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਵਾਬ ਬਣੇ। ਦੀਵਾਲੀ 1745 ਨੂੰ ਲੜਾਕੂ ਤਾਕਤ ਨੂੰ 25 ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਥੇਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਵਿਸਾਖੀ 'ਤੇ, 29 ਮਾਰਚ 1748 ਨੂੰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸੇ ਅੰਦਰ 11 ਟੁਕੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਥੇਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠਾਂ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।[EoS][EoS][EoS]

ਜੌਨ ਮੈਲਕਮ ਵਰਗੇ ਯੂਰਪੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲਿਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਜਿਹੇ ਵਰਣਨ ਛੱਡੇ ਜੋ ਬਾਅਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵਰਤੇ। ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠਦੇ ਸਨ। ਅਰਦਾਸ ਅਤੇ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰਦਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਝਗੜੇ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਇਕੱਠ ਬੁਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗਾਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ।[EoS][EoS][EoS]

ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦੇ ਗਏ, ਇਹ ਇਕੱਠ ਆਪਣੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਗੁਆਉਂਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਦਾਰਾਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਿੰਦਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰਹਿ ਗਏ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਈ। ਆਖ਼ਰੀ ਜਾਣਿਆ ਇਕੱਠ, 1805 ਵਿੱਚ, ਜਸਵੰਤ ਰਾਓ ਹੋਲਕਰ ਬਾਰੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਲਾਹਕਾਰੀ ਸੀ।

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਹਾਲ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਗਠਨ ਜਾਂ ਅਧਿਕਾਰ ਬਾਰੇ ਸਹਿਮਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਸ ਰਵਾਇਤ ਦਾ ਇਹ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ ਹੀ ਇਹ ਇਕੱਠ ਬੁਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।[EoS][EoS]