ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ

ਨਿਸ਼ਾਨ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਚਿੰਨ੍ਹ ਜਾਂ ਝੰਡਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਹਿਬ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਫਰੇਰਾ ਤਿਕੋਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੰਭੇ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਗਿਲਾਫ਼ ਨਾਲ ਸਿਉਂਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਖੰਡਾ, ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਦੋ ਕਾਟਵੀਆਂ ਕਿਰਪਾਨਾਂ। ਕਦੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ੴ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਆਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਕੇਸਰੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਨੀਲਾ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਹੰਗਾਂ ਵਿੱਚ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪਾਠ ਇਸ ਨੂੰ ਪੀਲਾ-ਸੰਤਰੀ ਜਾਂ ਸਲੇਟੀ-ਨੀਲਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੰਭੇ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਬਰਛੀ ਦਾ ਫਲ ਜਾਂ ਖੰਡਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।[EoS][Src]

ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਢ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਇਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਧੁਜਾ ਜਾਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜਾਂ ਝੰਡਾ ਆਪਣੇ ਅੱਗੇ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਦੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਿਸਲ, ਨਿਸ਼ਾਨਾਂਵਾਲੀ, ਦਾ ਨਾਂ ਇਸੇ ਤੋਂ ਪਿਆ।

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੇ ਝੰਡੇ ਦਾ ਸਮਾਂ 1771 ਵਿੱਚ ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। 1783 ਵਿੱਚ ਦੋ ਉਦਾਸੀ ਮਹੰਤ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਤੋਂ ਸਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਲਿਆਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੋਲ ਖੰਭੇ ਵਜੋਂ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸਪਾਤ ਦੇ ਖੰਭੇ ਆਏ। 1841 ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਝੰਡਾ ਬੁੰਗੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਬਰਾਬਰ ਉਚਾਈ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਜੋੜੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਐੱਸ.ਜੀ.ਪੀ.ਸੀ. ਨੇ 1962 ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ। ਇਹ ਜੋੜੀ ਲਗਭਗ 40 ਮੀਟਰ ਉੱਚੀ ਹੈ।[EoS]

ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਝੰਡਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਲਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਗਰ ਕੀਰਤਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਜੋਂ ਚੁਣੇ ਪੰਜ ਸਿੱਖ ਉਸ ਪਾਲਕੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਝੰਡੇ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਨਤਕ ਇਕੱਠ ਅਕਸਰ ਇਸ ਨੂੰ ਲਹਿਰਾ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜੁੱਗੋ-ਜੁੱਗ ਅਟੱਲ ਰਹਿਣ।[EoS][Src][EoS]