ਸੇਵਾ

ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਦੋ ਪੁਰਾਣੇ ਅਰਥ ਹਨ: ਕਿਸੇ ਦੀ ਟਹਿਲ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਅਰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਅਰਥ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਰਾਹ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਸ ਨੂੰ ਫ਼ਰਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੋਦੜੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਗ 518 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਪੱਖਾ ਝੱਲਣ, ਉਸ ਲਈ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅੰਨ ਪੀਹਣ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਵਾਰ 27 ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਫਿਟਕਾਰਯੋਗ ਆਖਦੇ ਹਨ।[EoS]

ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਸੇਵਾ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਤਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ, ਜਿਵੇਂ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨੀ। ਮਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਮਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ, ਯਾਨੀ ਆਪਣੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦੇਣੀ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵੰਡਾਉਣਾ। ਧਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਧਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ।

ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਹਰ ਸਿੱਖ ਤੋਂ ਮੰਗੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਇਸ ਦੇ ਸਾਦੇ ਰੂਪ ਗਿਣਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਫ਼ਰਸ਼ ਹੂੰਝਣਾ, ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਛਕਾਉਣਾ, ਪੱਖਾ ਝੱਲਣਾ, ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਝਾੜਨੇ। ਇਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਿਖਲਾਈ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਮਕਸਦ ਊਚ-ਨੀਚ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੋਣਾ ਹੈ।

ਭੇਟਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਰੰਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਅਤੇ ਦਸਵੰਧ ਸਾਂਝੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।[EoS][Src]

ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਸੱਚੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਗੁਣ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਫਲ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਾ ਹੋਣੀ, ਕੋਈ ਛਲ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਨਿਮਰਤਾ, ਸਾਫ਼ ਨੀਅਤ ਅਤੇ ਆਪਾ ਭਾਵ ਦਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣਾ। ਇਹ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਹਉਮੈ ਮਿਟਾਉਣ ਦਾ ਰਾਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਬਦਲ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਬਣੇ, ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜਾਂ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਰੀਤ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਜਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਲਈ ਸਵੈ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਮਿਹਨਤ।[EoS][EoS][EoS]